Piše profesro Dejan Kreculj
Nedavno me je jedna sugrađanka pitala, njoj su rekli pa da proveri da li je tačno, da je na mestu sadašnjeg Šorića, Ulice Đure Jakšića, bilo groblje. Nije bilo groblje, zapravo tu nije bilo ništa, a i samo naselje Kolonija – zavirimo u prošlost ovog dela Kovina.
Sada utopljen u jedno homogeno naselje, severni deo Kovina dugo je bio daleko od administrativnog, kulturnog, prosvetnog i trgovinskog dela grada. Sećam se pokušaja osamdesetih godina prošlog veka kada su u Koloniji, kod zgrade Druge mesne zajednice ili jednostavnije „kod tri rupe“ postavljene tezge kako bi se formirao pijac, ali sem nekoliko znatiželjnih prodavaca koji su izdangubili dan dok nisu otišli, kupaca nije bilo. Kao što je u Beogradu Takovska ulica granica između gradskih opština Starog grada i Palilue, tako je i ulica Petra Drapšina razdelnica kovinskih mesnih zajednica, a tu je gradsko naselje Kolonija.
Otkuda taj naziv? Migracioni procesi na teritoriji Vojvodine traju vekovima, dok su posebno značajni oni od 18. veka, kada je ovaj region oslobođen od turske vlasti. U okviru kolonizacija sprovedenih od strane Habzburške monarhije, Austrougarske, veleposednika, kao i jugoslovenskih država, stvoren je multikulturalni mozaik naroda, jezika, vera i kultura koji danas karakteriše Vojvodinu. U 20. veku dogodile su se dve jugoslovenske kolonizacije, sa različitim karakteristikama. Tokom perioda između dva svetska rata, Kraljevina Jugoslavija sprovela je „dinarsko-ravničarsku“ kolonizaciju na severu zemlje – u Bačkoj, Sremu i Banatu. Doseljenici su bili srpski dobrovoljci iz Prvog svetskog rata, ljudi iz dinarskih krajeva pogođenih glađu, srpski optanti iz Mađarske i domaći bezemljaši. Učesnici ove kolonizacije bili su i moj preci: deda Milan, Solunac koji je dobio, kao i svi kolonisti, pola lanca zemlje da sazida kuću i ona je bila nedaleko od današnjeg silosa dok se deda Milovanova udovica Milica nastanila u Gaju.
Optanti su bili pripadnici srpskog stanovništva koji su se u periodu nakon Prvog svetskog rata odlučili za preseljenje iz Mađarske u novoformiranu Kraljevinu SHS, u skladu s pravom izbora državljanstva. Njihova migracija bila je deo šire kolonizacije i agrarne reforme. U Kovinu je više porodica koje su se ovde naselile iz sela Deske, nedaleko od Segedina, gde su neki iz familije ostali. Imao sam priliku da im budem gost na seoskoj slavi Preobraženja Gospodnjeg 19. avgusta. Prema nazivu sela, ove porodice su imale špic-name “Deščani” (od nemačke reči schpitzname, što znači nadimak).
Država je obećavala zemlju vojnim dobrovoljcima, ali nedostatak organizacije doveo je do velikih razočaranja. Ovaj kompleksan proces agrarne reforme i kolonizacije značajno je oblikovao današnju demografsku i kulturnu strukturu Vojvodine, stvarajući jedinstvenu regiju bogate različitosti.
„Ene, lale, da ti kažem, i moj otac je posle rata dobio tu kolonizaciju. Došli smo u Kovin, dobili kuću u centru, kod škole, ali mi majka nije mogla da podnese ovaj vazduh ovde, mi smo iz sela na tromeđi sa Crnom Gorom i Bosnom. A on, šta će, pa ode u srez kod te komisije i vrati im kuću i sve što je bilo, te odosmo nazad. Posle, kad sam se ja oženio i već imao dete, rešim da dođem u Kovin, zaposlim se, smognem se nekako, jer mogao je otac za zadrži to sve, ali mu savest nije dala“ pričao mi je Momo, čestiti čovek od čestitog roda.
Za Kovin se zna da je bio deo agrarne reforme i kolonizacije sprovedene u Jugoslaviji između 1945. i 1948. godine. Ova reforma imala je za cilj da redistribuira zemlju u korist siromašnih seljaka, kao i da unapredi državni poljoprivredni sektor. Naseljavanje kolonista u Vojvodini, uključujući okolinu Kovina, pratilo je plansko dodeljivanje zemljišta i organizaciju naselja. Takođe, dodeljivane su kuće i osnovna oprema kako bi se olakšao njihov novi početak. Pored ekonomskih razloga, kolonizacija je imala i političku dimenziju, jer je doprinosila homogenizaciji stanovništva i jačanju veza sa novoformiranom državom. Ključni organi zaduženi za sprovođenje ovih mera bili su Ministarstvo agrarne reforme i Ministarstvo kolonizacije Demokratske Federativne Jugoslavije, koji su koordinirali rad lokalnih komisija i pružali potrebnu podršku.
Naseljeno mesto Kovin se tokom istorije, još od neolita, zbog geografskog položaja, lesne zaravni trouglastog oblika, vrhom usmerenim ka Dunavu, gde se još od antičkih vremena nalazila vojna utvrda, sve do Požarevačkog mira potpisanog 21. jula 1718. godine čijim odredbama su Osmanlije izgubile Banat, delove Srbije, i zapadnu Vlašku, koji su pripali Habzburškoj monarhiji. U okviru odredbi mira, neke tvrđave na granicama, među kojima je i kovinska, su morale biti porušene kako bi se smanjile tenzije i obezbedila mirnija granica. Odatle se Kovin širio prema severu: prvobitno je postojao kastrum, dok je civilno stanovništvo živelo znatno severnije, na prostoru duž današnjeg puta Kovin – Bavanište. Vremenom dozvoljava se preseljavanje prema Dunavu gde se formira jezgro naselja, a poseban razvoj dostiže u vreme Austrougarske vladavine, kao trgovinsko, zanatsko, kultruno i prosvetno središte. U to vreme tu su naznake i industrijalizacije, a posebna pogodnost je što se nalazi na Dunavu i tako omogućava saobraćaj izgradnjom železnice.
Urbanistički gledano, prateći pravac prema severoistoku koji je vodio naseljima nizvodno na Dunavu, i drugi, koji je severozapadnije bio veza sa Pančevom, naselje se od administrativnog centra razvija u obliku slova „V“. Po trasama ulica počinje gradnja kuća, formiraju se kvartovi i većinu na uglovima zauzimaju kuće imućnijih vlasnika.
Na samom kraju naselja, locira se groblje gde su nakon osveštavanja premešteni i zemni ostaci sahranjenih iza hrama Srpske pravoslavne crkve.
Time se omeđuje prostor koji i danas nosi naziv Kolonija, a koji je dodeljen u već pomenutoj prvoj kolonizaciji.
Stil gradnje je tipično Vojovođanski, to su kuće sa dvovodnim krovovima, neke od naboja, neke od ćerpiča, ali uglavnom od opeke. Prema ulici su imale kalkanski zid i mahom po dve ili tri sobe. U zavisnosti od veličine parcele i mogućnosti gradnje, pored stambenog dela bio je ulaz, kapidžik, dok je pored bila velika kapija za ulaz zaprege. Imućniji su pored toga imali i staje i prostor za poljoprivrednu delatnost, takođe sa kalkanskim zidom prema regulacionoj liniji.
U većim naseljima, gradovima, gde se intenzivno razvijala industrija, takva radnička naselja su takođe bila na periferiji i dobila su, preuzeti naziv kotež.
